de klokkenroof in minnertsga

maart 1943

“Op dizze stille maaitiidsjûn, de jûn fan 17 maart 1943, op it ein fan de Bidstond foar it gewas, litte wy dizze stimmen fan ús klokken fêstlizze, ta in oantinken foar dy't nei ús komme. Us klokken falle oan de offer fan it oarlochsgeweld; God, wês ús genedich!”

[“Op deze stille lenteavond, de avond van 17 maart 1943, aan het eind van de Bidstond voor het gewas, laten wij deze stemmen van onze klokken vastleggen, ter herinnering voor hen die na ons komen. Onze klokken vallen ten offer aan het oorlogsgeweld; God, wees ons genadig!”]

De woorden klinken krakerig en zacht, duidelijk uit een ver verleden. Ze worden gevolgd door een drie minuten durend fragment van het doffe gebeier van twee kerkklokken. De stem is van kerkvoogd Sijbe Reins Faber uit Minnertsga. Het gaat om een in 1943 opgenomen geluidsfragment dat in het bezit is van het dorpsarchief in Minnertsga.

De gebarsten klok van Minnertsga staat kort na de brand in 1947 bij de klokkengieterij Concordia in Midwolda (collectie Minnertsga Vroeger).
De gebarsten klok van Minnertsga staat kort na de brand in 1947 bij de klokkengieterij Concordia in Midwolda (collectie Minnertsga Vroeger).

De opmerkelijke vondst werd in 2015 al gedaan door dorpsarchivaris Gerryt Bouma. Hij trof de grammofoonplaten aan bij een dorpsgenoot en had meteen door dat deze van historische waarde waren. Gerryt digitaliseerde de banden en schreef er een artikel over. Afgelopen jaar, tijdens een expositie over 80 jaar bevrijding in Minnertsga, kwamen de fragmenten ook onder de aandacht van het Fries Verzetsmuseum.

De klokkenroof, ook wel klokkenvordering genoemd, wat was dat ook alweer precies? Tijdens de Tweede Wereldoorlog namen de Duitse bezetters op grote schaal kerkklokken in beslag, om ze om te smelten tot wapens en munitie. De klokken werden ingedeeld in de categorieën A (onmiddellijk afvoeren) t/m D (historisch waardevol). Meer hierover valt te lezen in het artikel van Gerryt. De grote klok van Minnertsga viel in de categorie C. Hoewel historisch waardevol, werd ze door nopende tekorten in de Duitse oorlogsindustrie in maart 1943 toch afgevoerd. Reden voor de Minnertsgaasters om nog één laatste keer haar geluid vast te leggen voor het nageslacht.

Voorbeeld van het vorderen van een kerkklok in de oorlog. Wirdum, 1943 (collectie Fries Verzetsmuseum).
Voorbeeld van het vorderen van een kerkklok in de oorlog. Wirdum, 1943 (collectie Fries Verzetsmuseum).

Waarom zijn deze fragmenten zo bijzonder? Originele geluidsfragmenten uit Friesland uit de Tweede Wereldoorlog zijn er niet zo heel veel. Logisch: geluidsdragers waren schaars en opnameapparatuur had bijna niemand. Het feit dat schaarse middelen werden ‘opgeofferd’ om zo'n opname te maken geeft aan hoe belangrijk de kerkklok was voor de dorpsgemeenschap. Interessant is het ook dat er Fries wordt gesproken, en dat er door de spreker wordt gerefereerd aan het feit dat het oorlog is. Het is voor de aanwezige getuigen duidelijk een historisch moment.

Mogelijk zijn er in Friesland meer dergelijke opnames gemaakt. Een aanwijzing hiervoor is een vergelijkbaar geluidsfragment van de kerkklokken van Goutum, dat een aantal jaren geleden opdook en in het bezit is van het Fries Historisch en Letterkundig Centrum Tresoar. Ook diverse na de oorlog gepubliceerde gedichten en artikelen over verloren (gewaande) kerkklokken roepen de vraag op of de klokkenvordering misschien meer impact heeft gehad in Friesland dan tot nu toe gedacht.

Al met al reden voor ons om het thema meer aandacht te geven. Samen met het Fries Film & Audio Archief en Minnertsga Vroeger besloten we de fragmenten opnieuw te laten digitaliseren door Pier-Durk Hogeterp van Creaudio Mastering - Digitalisering, in de hoop de geluidskwaliteit te kunnen verbeteren. Met de werkgroep Minnertsga Vroeger werd afgesproken dat het fragment gebruikt mag worden in tentoonstellingen en andere uitingen van het Fries Verzetsmuseum. Het fragment zal binnenkort via een QR-code in de vaste tentoonstelling van het Verzetsmuseum te beluisteren zijn.

Hoe het afliep met de grote klok van Minnertsga? Die overleefde als door een wonder de oorlog. Ze werd, nog intact, teruggevonden en weer teruggehangen in de Meinardskerk in Minnertsga. Helaas was de hereniging maar van korte duur: bij een grote brand in 1947 viel ze uit de klokkentoren en barstte. Na drie eeuwen moest het dorp alsnog afscheid nemen van haar geliefde klok. Maar gelukkig zijn dankzij het historisch besef van de Minnertsgaasters haar klanken nog te beluisteren.

Beluister hier de fragmenten:

https://www.friesfilm-audioarchief.nl/collectie/AV0001MINN

https://www.friesfilm-audioarchief.nl/collectie/AV0002MINN

Fries Verzetsmuseum
Wilhelminaplein 92
8911 BS Leeuwarden
T: 058 255 55 00
E: info@friesverzetsmuseum.nl

openingstijden

dinsdag t/m zondag geopend
11.00 - 17.00 uur


© Fries Verzetsmuseum - alle rechten voorbehouden | disclaimer